Hoàng Đôn Hòa – Thầy thuốc Quân y đầu tiên của Việt Nam

Khỏe Đẹp Plus – Danh y Hoàng Đôn Hòa được coi là thầy thuốc quân y đầu tiên của Việt Nam nhờ việc nghiên cứu thành công “cao đan hoàn tán”, chữa trị cho rất nhiều quân lính Triều Lê.

Bài thuốc gia truyền chữa dạ dày của nữ thầy lang người dân tộc Tày ở Lạng Sơn

Bài thuốc nam chữa bệnh hen suyễn và viêm phế quản của thầy thuốc Nông Kim Hương

Thầy thuốc quân y đầu tiên của Việt Nam

Lần theo các nguồn tư liệu, chúng tôi tìm về nơi “chôn rau cắt rốn” của danh y Hoàng Đôn Hòa. Đó là làng Đa Sĩ, phường Kiến Hưng, quận Hà Đông, Hà Nội ngày nay.

Cụ Hoàng Thế Xương – người có nhiều năm nghiên cứu về lịch sử làng Đa Sĩ, cho hay: “Người xưa cho rằng, vùng đất thuộc Thanh Oai, ấp Đan Khê là vùng đất thiêng. Thế đất có dáng ngũ phúc. Phong thủy đắc địa, bốn mùa thuận khí, nguồn sáng chiếu rọi khắp vùng, linh khí hội tụ cao như núi, âm dương điều hòa. Đất thịnh ắt sẽ hun đúc nên nhân tài. Người đó sẽ đảm bảo lợi ích của nhân dân, giúp vận mệnh quốc gia thêm hưng thịnh.”.

Ông Hoàng Thế Xương là người còn nắm nhiều tư liệu về danh y Hoàng Đôn Hòa

Đúng như tiên đoán của người xưa. Một gia đình nghèo trên đất thiêng đã sản sinh ra một đứa trẻ có tướng mạo khôn khô, tài trí hơn người, đặt tên là Hoàng Đôn Hòa.

Đây là một trong những sĩ tử nghèo ở quê có thể thi đậu Giám sinh và tốt nghiệp trường Quốc Tử Giám. Vốn có học thức uyên bác, Hoàng Đôn Hòa có thể hiểu được sự thiêng liêng của âm – dương, biết cách thay đổi tạo hóa, hóa giải tai ương và ngăn ngừa hoạn nạn.

Trong triều đình có công chúa Phương Dung đang bị bệnh nặng. Nhà vua hứa sẽ ban thưởng hậu hĩnh cho người nào cứu được nàng. Các thầy thuốc nổi tiếng khắp nơi tìm đến, trổ hết tài năng nhưng không có biến chuyển gì. Khi nghe tin, Hoàng Đôn Hòa đã lên kinh. Phương thuốc do ông tự sáng chế đã phát huy tác dụng. Hoàng Đôn Hòa đã cứu sống nàng. Nhà vua vui mừng gả con gái cho vị danh y này.

Nhà Mạc chiếm ngôi vua Lê đã khiến cho cuộc nội chiến Nam – Bắc Triều kéo dài. Kinh tế bị suy thoái, dịch bệnh hoành hành khiến đời sống người dân cơ cực. Đến triều vua Lê Trang Tông, tình hình bệnh dịch càng trở nên trầm trọng. Vợ chồng thầy thuốc đã tìm mọi cách để cứu chữa dân lành. Ông phát tiền, gạo và thuốc men cho nhân dân. Bệnh nhân nào cũng được ông tận tình cứu chữa. Phương thuốc của ông đã giúp được rất nhiều người qua cơn nguy kịch. Nhân dân địa phương coi ông như một vị phúc tinh.

Thời Vua Lê Thánh Tông. Quân nhà Mạc chiếm đóng Thái Nguyên. Triều đình cất quân đi đánh. Danh y Hoàng Đôn Hòa được cử làm “Điều hộ lục quân” (một chức vụ quân y trong quân đội) đi cứu thương các chiến sĩ. Mặc dù tuổi đã ngoài 60 nhưng Hoàng Đôn Hòa vẫn không ngại hiểm nguy, dồn sức để chữa trị cho chiến sĩ.

Ông theo quân đội nhà Lê đánh đuổi quân Mạc đang chiếm cứ các địa phương vùng Việt Bắc, Thái Nguyên, Tuyên Quang. Khi chồng đi phục vụ chiến trận, bà Phương Dung cùng học trò vẫn chế thuốc, cung cấp thuốc và chữa bệnh cho nhân dân. Bà cũng là hậu phương cung cấp thuốc men ra chiến trường.

Với những bài thuốc của mình, Hoàng Đôn Hòa đã giúp triều Lê giữ vững quân số, chăm sóc sức khỏe cho binh lính. Sau khi phục vụ thành công trong chiến sự đánh đuổi nhà Mạc, Hoàng Đôn Hòa đã được thăng chức “Thị nội Thái y viện Thủ phiên” (đứng đầu trông coi việc chữa bệnh trong cung của Viện Thái y) và được phong tước “Lương Dược hầu”.

Ông tổ của biệt dược “cao đan hoàn tán”

Danh y Hoàng Đôn Hòa được coi là ông tổ của biệt dược “cao đan hoàn tán” gồm các vị thuốc chữa nhiều bệnh khác nhau. Đó là các loại được chế sẵn như thuốc Tam hoàng hoàn, các loại thảo dược dùng để kê đơn. Đặc biệt là 2 loại dịch bệnh sốt rét và thổ tả hoành hành tại khu vực chiến sự.

Phương thuốc chữa bệnh của Hoàng Đôn Hòa rất đa dạng. Đó là những dạng thuốc “Thần ứng hoàn”, “Thất thập hoàn”, “Lập thận hoàn”… dùng để chữa lành vết thương. “Tiết quân đơn” là phương thuốc được giã thành bột, dùng để chữa các vết thương bên ngoài, vết thương ứ máu, bỏng và nhiễm độc.

Ông dày công nghiên cứu các bài thuốc để xoa, xịt, chườm, bôi, dán ở ngoài. Danh y còn chế thuốc gồm bồ hóng, vôi, lá trầu không, lá thanh táo hay răng cưa để đắp vào vết bỏng, vết đứt để cầm máu, sát trùng, tiêu viêm và điều hòa máu.

Ông đã tốn rất nhiều công sức sưu tầm rất các loại thảo dược để sắc thành những thang thuốc quý. Ngoài ra, ông còn có những bài thuốc chữa sốt rét hiệu nghiệm, đau bụng và thổ tả. Thuốc hùng hoàng đã được danh y Tuệ Tĩnh gọi là “Thái dương tinh”, có tác dụng tiêu trừ chướng khí, sát trùng và tiêu độc.

Miếu thờ Danh y Hoàng Đôn Hòa – Thầy thuốc đông y đầu tiên của Việt Nam

Phương thuốc “Tam hoàng hoàn” sau này được Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác ghi lại trong tập “Bách gia trân tàng” và lưu truyền lại cho hậu thế. Tất cả những bài thuốc của danh y Hoàng Đôn Hòa vẫn được hậu thế nghiên cứu và ứng dụng.

Danh y còn có những công trình nghiên cứu về phương pháp dưỡng sinh với phép thở khí công. Cùng với thuyết thanh tâm tiết dục, phương pháp đạp dẫn, ông đã giúp cho người học có thể luyện thần, dưỡng sinh, dưỡng sức và tăng tuổi thọ. Những bí quyết này còn được các võ sư nghiên cứu, ứng dụng trong việc luyện tập môn khí công hiện đại.

Ngoài ra, Hoàng Đôn Hòa còn là “nhà thú y học” với cách nuôi gia súc, phòng dịch bệnh và chữa bệnh cho trâu bò, ngựa. Hiện, 55 bài thuốc thú y ấy vẫn được lưu truyền trong dân gian.

Dứt bỏ danh lợi về quê chữa bệnh cứu người

Mặc dù rất được triều đình sủng ái nhưng Hoàng Đôn Hòa vẫn sẵn sàng giũ bỏ danh lợi. Hai vợ chồng rời chốn phồn hoa đô hội, trở về sống ẩn dật tại làng Đa Sĩ. Ông tiếp tục nghiên cứu, bốc thuốc chữa bệnh giúp dân. Vợ chồng ông lấy việc trồng thảo dược, bốc thuốc và chữa bệnh để an dưỡng tuổi già.

Với việc mở “Lâm Dương quán”, vợ chồng ông đã biến Đa Sĩ thành làng thuốc nổi tiếng một thời. Vùng quê yên tĩnh trở nên tấp nập đông vui. Dòng người từ khắp nơi tìm về kê đơn bốc thuốc.

Khi qua đời, vợ chồng danh y Hoàng Đôn Hòa và Phương Dung công chúa còn để lại cho hậu thế một thiên sách quý “Hoạt tuyết toát yếu” gồm 201 phương thuốc có giá trị, chữa các bệnh từ đơn giản, ngoại khoa đến bệnh phụ khoa, thương khoa, nhi khoa và các bệnh cho thú y.

Ngoài ra, còn kèm theo một thiên về những lời khuyên về giữ gìn sức khỏe, tính mệnh con người, kéo dài tuổi thọ. Ông đã thừa kế có sáng tạo một số bài thuốc của cụ Tuệ Tĩnh trong cuốn “Nam dược thần hiệu” và phát hiện thêm nhiều cây thuốc có tác dụng chữa bệnh.

Làng Đan Khê không phải ngẫu nhiên được đổi tên thành làng Đan Sĩ. Giáo sư Đinh Gia Khánh – nguyên là Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Dân gian đã giải thích rằng: “Đa Sĩ ngoài nghĩa là bến đợi thuốc còn có nghĩa là bến Tế Độ, có liên quan đến danh nhân Hoàn Đôn Hòa.

Đan Sĩ là làng quê “trên bến dưới thuyền”. Dọc bờ sông, trên bến sông này là nơi người đã sinh sống, trồng thuốc, chế thuốc chữa bệnh: “Giang chử trạc linh tích lưu hiển thánh”. Người xưa kể lại rằng, thuở ấy chúng dân khắp vùng, người bệnh khắp chốn kéo đến xin thuốc, xin được tế độ rất đông, kẻ đợi người chờ và người ta cứ đợi cứ chờ để được người chữa cho khỏi bệnh, để lấy thuốc”.

Hiện, tại “bến đợi thuốc thang” vẫn còn một gốc cây cổ thụ. Đó là gốc cây cạnh miếu thờ Hoàng Đôn Hòa. Người dân bảo rằng, cây này rất thiêng. Những người mắc các bệnh như sốt rét, ngã nước, trúng độc, tiêu chảy, sài đẹn đều đến cầu xin.

Đã có nhiều trường hợp khỏi bệnh nhờ việc lấy các loại thực vật ký sinh trên thân cây để làm thuốc. “Đó chỉ là những lời thiêu diệt của người dân địa phương, đồng thời cũng để khẳng định thêm về sự tôn kính đối với y thuật cao siêu của danh y Hoàng Đôn Hòa.”, cụ Xương nói.

Chữa bệnh cho vua Càn Long

Hiệu quả của những bài thuốc nổi tiếng đến mức ông được vua Lê Thế Tông cử giữ chức Điều hộ lục quân, sau đó được gia phong chức thị nội Thái y viện thủ phiên. Trong một lần đi sứ sang triều đình Mãn Thanh, ông đã chữa được bệnh nan y cho vua Càn Long và được phong tặng danh hiệu “Lịch thế y”.